Αλλαγή του Τοπίου: αγροτική εγκατάλειψη και κλιματική κρίση στην Ελλάδα

Abstract

Η παρούσα μελέτη διερευνά το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής και αγροτικής εγκατάλειψης στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας τις κοινωνικοοικονομικές, δημογραφικές και περιβαλλοντικές του συνέπειες. Η μεταπολεμική αστικοποίηση προκάλεσε μαζική εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση, οδηγώντας στη γήρανση και την αποψίλωση της υπαίθρου. Σήμερα, το 36,4% του πληθυσμού συγκεντρώνεται στην Αττική και το 17,1% στην Κεντρική Μακεδονία, ενώ οι αγροτικές κοινότητες κάτω των 2.000 κατοίκων συρρικνώνονται συνεχώς. Ο πρωτογενής τομέας απασχολεί περίπου 528.000 άτομα (12% του εργατικού δυναμικού), αλλά συνεισφέρει μόλις το 3,6% του ΑΕΠ. Πάνω από το 50% των αγροτών είναι άνω των 55 ετών, γεγονός που αναδεικνύει το ζήτημα της γήρανσης και της έλλειψης διαδοχής. Επιπλέον, η χρησιμοποιούμενη γεωργική γη έχει μειωθεί κατά 18,8% από το 2009, ενώ το 94% των αγροτών στερείται τυπικής αγροτικής εκπαίδευσης. Παρά τις πιέσεις από την Κοινή Αγροτική Πολιτική, την κλιματική αλλαγή και την οικονομική αστάθεια, αναδύονται νέες δυνατότητες: η ανάπτυξη βιολογικών και ποιοτικών καλλιεργειών, η αξιοποίηση συνεργατικών σχημάτων και η επανασύνδεση νέων ανθρώπων με την ύπαιθρο. Συνεπώς, η βιώσιμη ανάπτυξη του αγροτικού χώρου απαιτεί ολιστική στρατηγική που θα ενισχύει την παραγωγικότητα, θα διασφαλίζει την κοινωνική συνοχή και θα προωθεί την περιβαλλοντική ανθεκτικότητα. Η εκτίμηση των επιπτώσεων στη γεωργία βασίστηκε σε υπολογιστικά μοντέλα, κυρίως στο AquaCrop 3.1, χρησιμοποιώντας δεδομένα για σιτάρι, βαμβάκι και καλαμπόκι από ελληνικές έρευνες, καθώς και διεθνείς μελέτες για παραμετροποίηση CO₂. Τα αποτελέσματα της περιόδου αναφοράς (1991–2000) συγκρίθηκαν με τα σενάρια A1B, A2 και B2 για τις περιόδους 2041–2050 και 2091–2100, λαμβάνοντας υπόψη θερμοκρασία, βροχόπτωση και εξατμισοδιαπνοή. Η Ελλάδα χωρίστηκε σε έντεκα κλιματικές ζώνες για μεγαλύτερη ακρίβεια, και το σενάριο B2 αποδείχθηκε πιο ευνοϊκό για τη φυτική παραγωγή. Το σιτάρι είναι η πιο ευαίσθητη αροτραία καλλιέργεια, ενώ το βαμβάκι αναμένεται να μειωθεί περισσότερο στην Κεντρική και Ανατολική Ελλάδα. Οι δενδρώδεις καλλιέργειες παραμένουν σταθερές ή θετικές έως τα μέσα του αιώνα, αλλά στο τέλος του αιώνα μειώνονται κυρίως στη νότια Ελλάδα. Τα κηπευτικά θα μετατοπιστούν βορειότερα, ενώ η θερμοκρασία ευνοεί την ανάπτυξη φυτοπαθογόνων οργανισμών και ζιζανίων, αυξάνοντας τις πιέσεις στη φυτική παραγωγή.Abstract This study examines climate change and agricultural abandonment in Greece, emphasizing their socioeconomic, demographic,andenvironmental impacts. Post-war urbanization triggered large-scale internal and external migration, leading to rural aging and depopulation. Currently, 36.4% of the population resides in Attica and 17.1% in Central Macedonia, while rural communities under 2,000 inhabitants continue to shrink. The primary sector employs around 528,000 people (12% of the workforce) but contributes only 3.6% of GDP. Over half of farmers are over 55, highlighting generational succession challenges. Agricultural land use has declined by 18.8% since 2009, and 94% of farmers lack formal agricultural training. Despite pressures from the Common Agricultural Policy, climate change, and economic instability, new opportunities are emerging, including organic and high-quality crop development, cooperative schemes, and youth engagement in rural areas. Sustainable rural development requires a holistic strategy to boost productivity, ensure social cohesion, and enhance environmental resilience. Agricultural impact assessments used computational models, mainly AquaCrop 3.1, with Greek data for wheat, cotton, and maize, and international CO₂ parameterization. Reference period results (1991–2000) were compared to scenarios A1B, A2, and B2 for 2041–2050 and 2091–2100, considering temperature, precipitation, and evapotranspiration. Greece was divided into eleven climatic zones for accuracy; B2 was most favorable for crop production. Wheat is the most sensitive arable crop, cotton declines mostly in Central and Eastern Greece, and tree crops remain stable until mid-century but decrease in southern regions by century’s end. Vegetable cultivation shifts north, while higher temperatures promote pests and weeds, increasing production pressures.